• تاریخ: فوریه 23, 2016
  • شناسه خبر: 17102

جایگاه مجلس شورای اسلامی در سیاست خارجی

اتحادیه‌ی مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی، با عضویت ۵۲ کشور اسلامی، بزرگ‌ترین نهاد پارلمانی اسلامی است که دبیرخانه‌ی آن در تهران قرار دارد. این نهاد پارلمانی بین‌المللی با برگزاری نشست‌های منظم سالیانه‌ی رؤسای مجا ...

به گزارش رصدرودسر به نقل از برهان ؛ حسین شیخ‌الاسلام از کهنه سربازان دیپلماسی و مردان «میدان دیپلماسی» و سیاست خارجی ایران است. وی متخصص غرب آسیا و شمال آفریقاست. سوابق دیپلماتیک وی عبارت‌اند از: معاون سیاسی وزارت امور خارجه به مدت شانزده سال، سفیر در کشور استراتژیک سوریه به مدت سه سال، نماینده‌ی مجلس در یک دوره، قائم‌مقام وزارت امور خارجه به مدت دو سال و دبیرکل کنفرانس حمایت از فلسطین. «اندیشکده برهان» در گفت‌وگو با حسین شیخ‌الاسلام، موضوع نقش مجلس در دیپلماسی و سیاست خارجی، تعاملات و تقابلات مجلس و دستگاه سیاست خارجی، جایگاه مجلس در بسط عمق استراتژیک جمهوری اسلامی ایران، نقش مجلس در ارتقای وضعیت بین‌المللی ایران و به‌طور ویژه جایگاه و رویکرد مجلس در عرصه‌ی سیاست خارجی در ابتدای انقلاب اسلامی را مورد بحث و بررسی قرار داده است. خلاصه‌ای از این گفت‌وگو در ادامه خدمت‌تان ارائه می‌شود.
آقای دکتر، با توجه به اصل تفکیک قوا، دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی چه نقشی در روابط خارجی این کشور دارد؟
اصولاً دیپلماسی پارلمانی در تاریخ معاصر، بخش مهمی از دیپلماسی است که اعم از مناسبات سنتی پارلمانی است و در کنار توانایی‌های یک سیستم حکومتی، توانایی پارلمانی، به‌ویژه در نظام‌های پارلمانی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مجلس شورای اسلامی نیز از همان اوان تأسیس، با عنایت به قدرت و اختیارات برگرفته از قانون اساسی، همواره نقش تأثیرگذاری در سیاست خارجی کشور ایفا نموده است.
مجلس شورای اسلامی علاوه بر اثرگذاری ساختاری بر سیاست خارجی کشور، از طریق تخصیص بودجه‌ی وزارت خارجه، تصویب قراردادها و پیمان‌نامه‌ها و نظارت بر نهادهای اجرایی و روابط دوجانبه یا چندجانبه با کشورهای خارجی، براساس شرایط و نیازهای روز، در سیاست خارجی کشور به ایفای نقش پرداخته است. این نقش برای مثال، با ورود به مسئله‌ی گروگان‌های آمریکایی، مشارکت در مدیریت جنگ تحمیلی و… تبلور یافته است.
پس از پایان جنگ تحمیلی نیز مجلس شورای اسلامی در اواخر دوره‌ی سوم و فراغت از امور جنگ، با تأسیس اولین گروه دوستی پارلمانی مجلس شورای اسلامی با پاکستان، رسماً وارد فرایند مناسبات خارجی دوجانبه گردید و این فرایند به‌تدریج با افزایش گروه‌های دوستی پارلمانی، که در حال حاضر با بیش از یک‌صد کشور جهان تشکیل شده است، گسترش یافت. از سوی دیگر، تبادل هیئت‌ها و ملاقات‌های خارجی رئیس و سایر نمایندگان مجلس با همتایان خارجی، استمزاج نظر و انتقال آن به دستگاه سیاست خارجی برای تصمیم‌گیری، از دیگر مداخلات مجلس در امر سیاست خارجی است.
اولین ورود مجلس به مسائل سیاست خارجی کشور پس از انقلاب چه بوده است و نحوه‌ی عملکرد مجلس را در این‌خصوص چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ورود مجلس به مسائل سیاست خارجی با چند پرونده‌ی بسیار مشخص و خاص بیشتر خودنمایی می‌کند. اولین پرونده‌ی حقوقی مهم ایران بیانیه‌ی الجزایر بود و آخرین آن، پرونده‌ی هسته‌ای ایران. در سیزدهم آبان‌ماه ۱۳۵۸، سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان مسلمان پیرو خط امام تسخیر شد. دولت آمریکا برای پایان دادن به غائله‌ی گروگان‌گیری، به اقدامات گسترده‌ای در ابعاد سیاسی، اقتصادی و نظامی متوسل شد. بعد از اینکه آمریکایی‌ها برای نجات گروگان‌های لانه‌ی جاسوسی یا همان سفارت آمریکا، در طبس با آن وضعیت مواجه شدند، مردم ایران با عزم بسیار بیشتر و با انگیزه‌ای مضاعف، قصد ورود در یک معادله و مجادله‌ی دیپلماتیک با آمریکا را کردند.
انعکاس این عمل در مجلس چگونه بود؟
یک ماه بعد از آن افتضاحی که آمریکایی‌ها به وجود آوردند، اولین دوره‌ی مجلس شورای اسلامی در هفتم خرداد ۱۳۵۹ شروع به کار کرد. امام (ره) که اندیشه و روش مردم‌سالاری را برای منش خویش و ملت برگزیده بودند، پیامی صادر کردند که طی آن از مجلس خواستند تا مسئله‌ی گروگان‌های آمریکایی در عالی‌ترین رکن مردم‌سالاری جمهوری اسلامی بررسی شود. به‌دلیل وضعیتی که در آن سال‌ها حاکم بود و مجلس نیز از جناح‌های مختلف سیاسی تشکیل شده بود، درخصوص موضوعات مختلف، اختلاف‌نظر داشتند که از جمله‌ی این موضوعات، همین مسئله‌ی گروگان‌ها بود. طرفداران بنی‌صدر، ملی‌مذهبی‌ها و لیبرال‌ها معتقد بودند که دشمنی بیشتر با آمریکا ضرورتی ندارد و اولویت با اخذ غرامت و اموالی از شاه است که در آمریکا بلوکه شده است. طرفداران ارزش‌گرای اسلام‌گرای مجلس معتقد بودند که فریاد ستمدیدگی مردم ایران و ظلم آمریکا و رژیم دست‌نشانده‌ی آن و مقاومت در برابر خواسته‌ها و امور ناصواب و غیرمشروع آمریکا بایستی به گوش جهانیان برسد. آن‌ها معتقد بودند که ایران با این کار، الگوی سایر ملت‌های مظلوم خواهد شد و بدین‌گونه مبارزه‌ای که شروع شده، تکمیل می‌شود.
این نظرات متفاوت را مجلس چگونه یکپارچه کرد؟
به‌عنوان اولین پرونده، مجلس در ۱۰ مهر ۱۳۵۹ کمیسیونی ویژه را مأمور رسیدگی به امور و مسئله‌ی گروگان‌ها کرد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، محمد یزدی، موسوی‌خوئینی‌ها، علی‌اکبر ناطق نوری و علی‌اکبر پرورش از جمله اعضای این کمیسیون بودند. مأموریت کمیسیون این بود که تحقیقاتی پیرامون مسئله‌ی گروگان‌ها انجام دهد، خواسته‌هایش را مشخص کند و به دست مجلس بدهد تا آن‌ها این خواسته‌ها را به دولت آمریکا بدهند و اگر آمریکایی‌ها به این خواسته‌ها جامه‌ی عمل پوشاندند، گروگان‌هایشان آزاد شود.
نظر امام هم در این‌خصوص با مجلس یکی بود؟
امام از دل همه‌ی اظهارات، به چند نکته بسنده کردند و مجلس هم در این مسئله به اجماع نظر رسید. این شروط عبارت بودند از عدم مداخله در امور ایران، رهاسازی اموال بلوکه‌شده‌ی ایران، برگشت دادن اموال مصادره‌شده‌ی شاه و نهایتاً لغو تحریم‌هایی که آمریکا وضع کرده بود.
مجلس چه نقشی در تقویت و ارتقای جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی ایران داشته است؟
مجلس شورای اسلامی از دوره‌ی اول تاکنون، با حضور فعال در مجامع پارلمانی منطقه‌ای و بین‌المللی، مانند اتحادیه‌ی بین‌المجالس (IPU: Inter-Parliamentary Union)، در راستای تبیین مواضع جمهوری اسلامی ایران در مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی و حمایت از منافع ملی، همواره نقش مؤثری ایفا نموده است. در این راستا، تأسیس «اتحادیه‌ی مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی» (PUIC: Parliamentary Union of the OIC Member States) در خردادماه ۱۳۷۸ و «مجمع مجالس آسیایی» (APA: Asian Parliamentary Assembly) در آبان‌ماه ۱۳۸۵، از جمله ابتکارات مجلس شورای اسلامی برای ایفای نقش فعال و تأثیرگذار در تقویت و ارتقای جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران است.
اتحادیه‌ی مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی، با عضویت ۵۲ کشور اسلامی، بزرگ‌ترین نهاد پارلمانی اسلامی است که دبیرخانه‌ی آن در تهران قرار دارد. این نهاد پارلمانی بین‌المللی با برگزاری نشست‌های منظم سالیانه‌ی رؤسای مجالس و قرار دادن مسائل مهم جهان اسلام در دستور کار خود، به بررسی آن‌ها می‌پردازد و توصیه‌ها و راهکارهایی برای حل مسائل مسلمانان جهان به سازمان همکاری اسلامی و دولت‌های متبوع خود ارائه می‌دهد.
در مجمع مجالس آسیایی نیز در حال حاضر ۴۲ مجلس آسیایی عضویت دارند. مقر دبیرخانه‌ی مجمع تهران است و در نشست‌های سالیانه، به بررسی مسائل مهم آسیا، از جمله بازار یکپارچه‌ی انرژی، امور اقتصادی و توسعه‌ی پایدار، مسائل زیست‌محیطی و… می‌پردازد.
برگزاری کنفرانس فلسطین نیز از دیگر فعالیت‌های مجلس شورای اسلامی در راستای تقویت جایگاه بین‌المللی ایران به‌شمار می‌رود. این کنفرانس نخستین‌بار در دوره‌ی سوم، به ابتکار رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، با حضور رؤسا و نمایندگان مجالس و شخصیت‌های سیاسی، علمی و فرهنگی کشورهای مختلف در تهران برگزار شد و از آن پس، در تمامی ادوار مجلس، به‌طور منظم برگزار گردید. دبیرخانه‌ی کنفرانس فلسطین نیز در تهران قرار دارد و این موضوع سبب افزایش حضور پارلمان ایران در نقش‌آفرینی‌های بین‌المللی و تقویت نقش جمهوری اسلامی در سطح بین‌المللی شده است.
مجلس نهایتاً چگونه این پرونده را به سرانجام رساند؟
نهایتاً مجلس در یازده آبان ۱۳۵۹ شروع به بررسی موضوع گروگان‌ها کرد. در این روز جنجالی، طرح‌های متفاوتی برای برخورد با آمریکا مطرح شد. در نهایت یک طرح با اکثریت بسیار بالایی تصویب شد و توسط مجلس به دولت ابلاغ گردید. بنا بر این شد که درصورتی‌که آمریکایی‌ها شروط ایران را پذیرفتند، گروگان‌ها آزاد شوند. سرانجام مجلس این چهار شرط را معیار مذاکرات با آمریکا قرار داد. بهزاد نبوی سرپرست گروه مذاکره‌‌کننده‌ی ایران شد و دولت الجزایر نقش وساطت را برعهده گرفت. پس از چند ماه مذاکره، سه سند به امضا رسید که به بیانیه‌ی الجزایر مشهور است.
از اوان شکل‌گیری انقلاب، شاهد تعامل‌ها و تقابل‌هایی در قوای مختلف بوده‌ایم. آیا تقابل‌های تاریخی بین مجلس و وزارت امور خارجه نیز وجود داشته است؟
با عنایت به اینکه در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، وزارت امور خارجه به‌عنوان مسئول اصلی توسعه و حفظ روابط دیپلماتیک و شورای عالی امنیت ملی به‌عنوان پیگیر و پیش‌برنده‌ی پرونده‌های مهم خارجی شناخته می‌شود و از سویی، رئیس مجلس عضو شورای عالی امنیت ملی است، طبیعتاً مجلس شورای اسلامی نمی‌تواند در سیاست خارجی تقابلی با وزارت خارجه داشته باشد. لذا باید به تعاملات مجلس شورای اسلامی با وزارت امور خارجه بپردازیم. براساس جایگاه تعریف‌شده‌ی مجلس شورای اسلامی در سیاست خارجی کشور و موارد پیش‌گفته، این تعامل در تمامی ادوار مجلس ادامه داشته است. موضوعاتی شبیه برنامه‌ی هسته‌ای که منجر به شکل‌گیری کمیسیونی در این‌خصوص شد، نمونه‌ای از آن است. از نمونه‌های پیشین آن نیز می‌توان به مواردی از جمله همین موضوع گروگان‌ها اشاره کرد که قبلاً ذکر کردم.
همان‌گونه که اشاره شد، جایگاه مجلس شورای اسلامی و البته سایر نهادهای نظام، با توجه به اصل تفکیک قوا، در سیاست خارجی به‌طور کلی به‌وسیله‌ی قانون اساسی تبیین شده است، لکن نقش و تأثیرگذاری مجلس در سیاست خارجی، بنا به ترکیب و دیدگاه نمایندگان مجلس در دوره‌های مختلف، فرازونشیب‌هایی داشته است که به‌عنوان مثال، می‌توان از مداخله‌ی مجلس شورای اسلامی در پرونده‌ی هسته‌ای در روزهای اخیر، به‌عنوان یکی از نقاط فراز آن نام برد.
مجلس چه نقشی در بسط عمق استراتژیک جمهوری اسلامی داشته یا می‌تواند داشته باشد؟
با بررسی و تدقیق در پاسخ‌های سؤالات قبلی، می‌توان به نقش مجلس شورای اسلامی در گسترش نفوذ استراتژیک جمهوری اسلامی ایران در منطقه و جهان به‌خوبی پی برد. به‌هرحال اگر با یک نگاه واقع‌گرایانه بپذیریم که سیاست خارجی ادامه‌ی سیاست داخلی است و هر ایدئولوژی و چارچوب فکری که در جامعه و سیاست‌های داخلی دولت تأثیرگذار است، در سیاست خارجی نیز تبلور خواهد یافت، به این نتیجه می‌رسیم که مجلس به‌عنوان برایند چارچوب فکری جامعه و به تعبیر فیلسوفانه‌ی حضرت امام خمینی «عصاره‌ی فضایل ملت»، می‌تواند و باید نقش و جایگاه ویژه‌ای در تصمیم‌سازی سیاست خارجی داشته باشد. نهادی که در تصمیم‌سازی‌های حیاتی یک کشور نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد، توان این را دارد که در سطح بین‌المللی از نقشی حائز اهمیت برخوردار باشد و عمق استراتژیک کشور را بسط دهد. از سویی دیگر، مجلس تبلور مردم‌سالاری است. مردم‌سالاری موضوعی است که رؤیای دشمنان این کشور برای نفوذ به کشور را از بین برده و از دیگر سو، سبب محبوبیت ایران در سایر کشورهای منطقه شده است.

نام:

ایمیل:

نظر:

لطفا توجه داشته باشید: نظر شما پس از تایید توسط مدیر سایت نمایش داده خواهد شد و نیازی به ارسال مجدد نظر شما نیست